تقابل عمل‌گرایی و آمال‌گرایی در پرتو تفاهم گزارش‌شده میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده آمریکا

پهلویسم آینده‌گرا، پهلویسم گذشته‌گرا و بازتعریف آلترناتیو سکولاردموکرات

پیمان بخشایش
MD, PhD, MBA

نگارش اولیه: ژوئن ۲۰۲۶ | بازنگری: ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶

یادداشت نویسنده: این مقاله بر پایه گفت‌وگوها و تحلیل‌های سیاسی پیمان بخشایش و دوستان او درباره جنگ، تفاهم، اپوزیسیون، پهلویسم و آینده گذار سیاسی ایران تنظیم شده است. مقاله حاضر گزارش رسمی مذاکرات یا ادعای حقوقی درباره متن نهایی تفاهم نیست، بلکه یک تحلیل سیاسی مبتنی بر منابع خبری، ادبیات علوم سیاسی و چارچوب نظری گذار است.

چکیده

تحولات ژوئن ۲۰۲۶ در روابط جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا را می‌توان نقطه عطفی در سیاست معاصر ایران دانست. بر اساس گزارش‌های خبری منتشر شده در ژوئن ۲۰۲۶، پس از دوره‌ای از درگیری نظامی، از جمله نقش اسرائیل، بحث درباره یک چارچوب توافق یا تفاهم میان تهران و واشنگتن در دستور کار قرار گرفت. این مقاله تفاهم گزارش‌شده را به‌عنوان امکان یک چرخش سیاسی بررسی می‌کند: چرخش از تقابل ایدئولوژیک به سوی عمل‌گرایی اجباری. پرسش اصلی مقاله این است که چنین چرخشی چه نسبتی با اپوزیسیون، شاهزاده رضا پهلوی و آینده پهلویسم دارد. استدلال مقاله آن است که پهلویسم آینده‌گرا، برخلاف پهلویسم گذشته‌گرا، نه بازگشت نوستالژیک به تاریخ، بلکه نام سیاسی مجموعه‌ای از مطالبات مدرن است: رفاه، آزادی، سکولاریسم، حکومت قانون، رابطه سازنده با غرب و منطقه، و بازسازی تکنوکراتیک ایران. از این منظر، هرگاه جمهوری اسلامی بتواند به صورت ملموس در زندگی مردم گشایش سیاسی، حقوقی و اقتصادی ایجاد کند، این مسیر الزاماً در تضاد با منطق پهلویسم آینده‌گرا نیست. اما هرجا جمهوری اسلامی به دلیل پیشینه ایدئولوژیک و ساختار اسلام سیاسی خود دچار انسداد شود، «کارت پهلوی» می‌تواند بار دیگر به‌عنوان گزینه‌ای سیاسی و بدیلی سکولاردموکرات در برابر جامعه قرار گیرد.

واژگان کلیدی: جمهوری اسلامی، ایالات متحده آمریکا، شاهزاده رضا پهلوی، پهلویسم آینده‌گرا، پهلویسم گذشته‌گرا، عمل‌گرایی، آمال‌گرایی، اپوزیسیون، سکولاردموکراسی

یادداشت روش‌شناختی

این مقاله از روش تحلیل سیاسی تفسیری استفاده می‌کند. در این روش، رخدادهای سیاسی نه فقط به‌عنوان وقایع منفرد، بلکه در نسبت با ساختار قدرت، حافظه تاریخی، گفتمان عمومی و امکان‌های گذار بررسی می‌شوند. از این جهت، مقاله میان سه سطح تحلیل تمایز می‌گذارد: نخست، سطح ژئوپلیتیک و تفاهم میان جمهوری اسلامی و آمریکا؛ دوم، سطح داخلی و ظرفیت عمل‌گرایی در جمهوری اسلامی؛ سوم، سطح اپوزیسیون و جایگاه شاهزاده رضا پهلوی به‌عنوان یک برند سیاسی رقابتی.

در این نسخه، برای پرهیز از خلط حقوقی، «تفاهم گزارش‌شده» یا «چارچوب توافق» جایگزین تعبیر کلی «تفاهم» شده است. در گزارش‌های ۱۵ و ۱۶ ژوئن، سخن از اعلام امضای دیجیتال یک چارچوب و امکان معافیت‌هایی برای فروش نفت و خدمات مرتبط بود. این گزارش‌ها به‌تنهایی اثبات نمی‌کردند که همهٔ شروط نهایی شده یا تعهدات اجرا شده‌اند. بحث مقاله دربارهٔ تغییر احتمالی محاسبات راهبردی است، نه تعیین وضعیت حقوقی یک سند (Reuters, 15–16 June 2026).

از سوی دیگر، مقاله میان «تحلیل نویسنده» و «داده تاریخی یا خبری» تفکیک می‌کند. ارجاعات خبری برای توضیح زمینه و ارجاعات نظری برای تحلیل مفاهیمی چون عمل‌گرایی، برند سیاسی، اپوزیسیون تبعیدی، گذار دموکراتیک و سیاست هویت ایرانی به کار رفته‌اند.

۱. مقدمه: از ایدئولوژی به عمل‌گرایی

در بخش‌هایی از سیاست معاصر ایران، ایدئولوژی چنان بر حل مسئله غلبه کرده که تغییر موضع گاه به‌جای نشانهٔ یادگیری، خیانت تلقی شده است. این گرایش را نمی‌توان یکسان به همهٔ اسلام‌گرایان، چپ‌گرایان، ملی‌گرایان یا مشروطه‌خواهان نسبت داد. در هر یک از این سنت‌ها، هم گرایش‌های بسته و حذف‌گرا دیده می‌شود و هم تلاش‌هایی برای آزادی و حکومت قانون. نقد من متوجه آن شیوه‌ای از سیاست است که واقعیت و زندگی مردم را تابع وفاداری بی‌چون‌وچرا به یک روایت می‌کند.

به برداشت من، بحران‌های اقتصادی، محدودیت‌های اجتماعی، مهاجرت و فرسایش اعتماد، اهمیت مطالبات ملموس را در سیاست ایران افزایش داده‌اند. این برداشت جایگزین پیمایش عمومی نیست و نمی‌توان از جانب همهٔ مردم یک انگیزهٔ واحد اعلام کرد. بااین‌حال، آزادی، امنیت، رفاه، حکومت قانون و امکان زندگی عادی معیارهایی روشن برای ارزیابی هر برنامهٔ سیاسی‌اند؛ معیارهایی که باید بر رقابت نام‌ها و وفاداری‌های تاریخی تقدم داشته باشند.

از این منظر، پهلویسم اگر برای بخش مهمی از جامعه معنا دارد، صرفاً به دلیل نام پهلوی نیست. پهلویسم در حافظه سیاسی بخشی از ایرانیان به صورت رمز رفاه، آرامش، رشد اقتصادی، رابطه سازنده با غرب، نظم اداری، ارتش ملی و دولت تکنوکراتیک بازنمایی شده است. این بازنمایی ممکن است در تاریخ‌نگاری محل بحث باشد، اما از نظر سیاست عاطفی و روان‌شناسی جمعی واقعی است. سیاست فقط با داده‌های آرشیوی کار نمی‌کند، بلکه با نمادها، امیدها و حافظه جمعی نیز کار می‌کند.

بنابراین، تقابل اصلی امروز را می‌توان نه فقط تقابل جمهوری اسلامی و پهلویسم، بلکه تقابل دو نوع سیاست دانست: سیاست آمال‌گرا که جهان را تابع آرزوها و روایت‌های بسته می‌خواهد، و سیاست عمل‌گرا که می‌پذیرد سیاست باید هم در بهبود زندگی مردم کارآمد باشد و هم مشروعیت خود را از رضایت آزاد شهروندان، حقوق برابر و پاسخ‌گویی نهادی بگیرد.

۲. چارچوب نظری: عمل‌گرایی، برند سیاسی و گذار

در ادبیات علوم سیاسی، گذار دموکراتیک معمولاً نه حاصل یک لحظه ناب اخلاقی، بلکه محصول ترکیب بحران در بالا، بسیج اجتماعی در پایین، شکاف در نخبگان حاکم و وجود آلترناتیو معتبر است (Linz and Stepan, 1996; Huntington, 1991). از این جهت، هیچ جنبش سیاسی صرفاً با حقانیت اخلاقی پیروز نمی‌شود؛ نیازمند سازمان، رهبری، شبکه اجتماعی، زبان مشترک و توان هماهنگ‌سازی کنش جمعی است.

نظریه جنبش‌های اجتماعی نیز نشان می‌دهد که اعتراض زمانی به تغییر سیاسی تبدیل می‌شود که بتواند از سطح خشم پراکنده به سطح کنش جمعی سازمان‌یافته برسد. اعتصاب، نافرمانی مدنی، کارشکنی نهادی، ترک خدمت، ائتلاف طبقاتی و شکاف در دستگاه سرکوب، اجزای مهم چنین فرایندی هستند (McAdam, Tarrow and Tilly, 2001; Tilly and Tarrow, 2015). از همین منظر می‌توان گفت که شاهزاده رضا پهلوی در سال‌های اخیر نسبت به مقاطع پیشین رشد سیاسی بیشتری نشان داده و توانسته بخشی از امید ملی را نمایندگی کند، اما هنوز تا تبدیل شدن به «رهبر ارکستر انقلاب» فاصله دارد؛ یعنی تا جایی که فرمان او بتواند به اعتصاب عمومی، نافرمانی گسترده یا هماهنگی سراسری نیروهای اجتماعی بینجامد.

مفهوم «برند سیاسی» نیز برای فهم جایگاه شاهزاده رضا پهلوی اهمیت دارد. در سیاست مدرن، شخصیت‌ها و جریان‌ها فقط مجموعه‌ای از مواضع رسمی نیستند، بلکه حامل تصویر، اعتماد، حافظه و وعده آینده‌اند. پژوهش‌های بازاریابی سیاسی نشان داده‌اند که برند سیاسی می‌تواند به فشرده‌سازی پیچیدگی‌ها کمک کند و برای شهروندان نشانگر اعتماد، جهت‌گیری و سبک حکمرانی باشد (Needham, 2005; Scammell, 2007). در این معنا، شاهزاده رضا پهلوی با نام، کاراکتر، پایمردی، رفتار سیاسی و بسته فکری خود تا رسیدن ایران به سکولاردموکراسی یک برند سیاسی رقابتی است.

اما برند سیاسی زمانی پایدار می‌ماند که بتواند خود را از نوستالژی صرف جدا کند. اگر پهلویسم فقط به دفاع از گذشته تقلیل یابد، در سطح خاطره باقی می‌ماند. اگر پهلویسم به زبان آینده، رفاه، آشتی ملی، سکولاریسم، برابری حقوقی و توسعه تکنوکراتیک ترجمه شود، به ظرفیت سیاسی زنده تبدیل می‌شود.

۳. تفاهم به‌عنوان عمل‌گرایی اجباری جمهوری اسلامی

گزارش‌های ژوئن ۲۰۲۶ زمینهٔ طرح این پرسش را فراهم کردند که آیا یک چارچوب دیپلماتیک می‌تواند فشار جنگ و تحریم را کاهش دهد. رویترز از اظهارات مقام‌های آمریکایی دربارهٔ امضای اولیه و معافیت‌های پیشنهادی نفتی خبر داد. میان اعلام سیاسی، متن مورد توافق و اجرای واقعی فاصله وجود دارد. ازاین‌رو، تحلیل حاضر امکان یک تغییر راهبردی را بررسی می‌کند و از اعلام نتیجه‌ای قطعی دربارهٔ همهٔ شروط یا پیامدهای توافق پرهیز دارد (Reuters, 15–16 June 2026).

جمهوری اسلامی در تاریخ خود چند بار نشان داده است که وقتی هزینه ایدئولوژی از ظرفیت بقا فراتر می‌رود، قادر به عقب‌نشینی عمل‌گرایانه است. پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت برای پایان جنگ ایران و عراق نمونه کلاسیک چنین لحظه‌ای بود. این قطعنامه خواهان آتش‌بس فوری، توقف عملیات نظامی و بازگشت نیروها به مرزهای شناخته شده بین‌المللی بود (UN Security Council, 1987). جمهوری اسلامی پس از سال‌ها شعار جنگ تا پیروزی، در نهایت واقعیت موازنه قوا را پذیرفت.

برجام نیز نمونه دیگری از عمل‌گرایی در دل ساختار جمهوری اسلامی بود. برنامه جامع اقدام مشترک در سال ۲۰۱۵ با هدف محدودسازی و راستی‌آزمایی برنامه هسته‌ای ایران در برابر رفع بخشی از تحریم‌ها شکل گرفت (JCPOA, 2015). هرچند این تجربه بعدها با خروج آمریکا و بی‌اعتمادی متقابل فرسوده شد، اما همچنان نشان داد که جمهوری اسلامی در شرایط فشار می‌تواند از ادبیات انقلابی به زبان معامله و بقا عبور کند.

تفاهم گزارش‌شده، اگر به گشایش واقعی بینجامد، می‌تواند سومین نمونه مهم از این الگو باشد: نوشیدن جام زهر در ۱۳۶۷، امضای برجام در ۱۳۹۴، و ورود به چارچوب تفاهم با آمریکا پس از جنگ جدید. تفاوت مرحله کنونی آن است که این بار مشروعیت حکومت نه فقط در سطح بین‌المللی، بلکه در سطح داخلی نیز به شدت فرسوده شده و جامعه ایران منتظر نتایج ملموس است: کاهش فشار اقتصادی، توقف اعدام‌ها و سرکوب، باز شدن فضای اجتماعی، بهبود رابطه با جهان و امکان زیست عادی.

از همین رو، اگر عمل‌گرایی جمهوری اسلامی به کاهش واقعی رنج مردم بینجامد، ممکن است در کوتاه‌مدت اولویت‌های سیاسی بخشی از جامعه را تغییر دهد. اگر این تغییر صرفاً تاکتیکی و برگشت‌پذیر باشد، امکان فرسایش دوبارهٔ اعتماد نیز وجود دارد. هیچ‌یک از این مسیرها بازگشت خودکار حمایت به یک آلترناتیو معین را تضمین نمی‌کند؛ اعتبار بدیل باید با برنامه، سازمان و رفتار دموکراتیک ساخته شود.

۴. چرا تفاهم لزوماً شکست اپوزیسیون نیست

در فضای سیاسی پس از جنگ، برخی تحلیل‌ها هرگونه توقف جنگ یا توافق میان جمهوری اسلامی و آمریکا را شکست اپوزیسیون معرفی می‌کنند. این برداشت ساده‌سازی واقعیت است. اپوزیسیون ضد جمهوری اسلامی آغازگر جنگ نبود و اگر جنگ به نقطه توقف یا تفاهم برسد، نه الزاماً پیروزی اپوزیسیون است و نه شکست آن. موضوع اصلی این است که موازنه سیاسی چگونه تغییر کرده است.

از منظر نویسنده، افزایش دیده‌شدن گفتمان سکولاردموکراسی و ظرفیت همبستگی حول ایران، آزادی و تمامیت ارضی از امکان‌های مهم این دوره بود. اما «دیده‌شدن» را نباید معادل اجماع ملی یا پیروزی سیاسی گرفت. برای ارزیابی دستاورد واقعی باید پرسید چه شبکه‌های پایدار، چه همکاری‌های تازه و چه سازوکارهای پاسخ‌گویی ایجاد شده‌اند. نماد و امید زمانی به سرمایهٔ سیاسی ماندگار تبدیل می‌شوند که به توان عملی و اعتماد عمومی پیوند بخورند.

با این حال، باید پذیرفت که انقلاب فقط با امید، نماد و خشم پیش نمی‌رود. هزینه حرکت مستقیم به سوی گذار در لحظه جنگ بسیار بالا بود. اگر جامعه در شرایط فشار نظامی، کشتار، فروپاشی خدمات عمومی و احتمال تخریب زیرساخت‌ها قرار گیرد، حتی بخش‌هایی که از جمهوری اسلامی ناراضی‌اند ممکن است از ورود به ریسک انقلاب سراسری پرهیز کنند. این ملاحظات می‌توانند بخشی از زمینهٔ گرایش به مذاکره را توضیح دهند؛ اما از رفتار محتاطانهٔ جامعه نمی‌توان دربارهٔ محبوبیت حکومت یا علت واحد تصمیم‌های دیپلماتیک نتیجه‌گیری کرد.

از این منظر، تفاهم شکست اپوزیسیون نیست؛ ارزیابی آن به نتایج عملی و ظرفیت پاسخ‌گویی اپوزیسیون بستگی دارد. اگر تفاهم به آزادی، رفاه و اصلاحات واقعی منجر شود، جامعه بخشی از مطالبات خود را از مسیر عمل‌گرایی درون ساختار پیگیری خواهد کرد. اما اگر جمهوری اسلامی به دلیل محدودیت‌های ماهوی اسلام سیاسی و ساختار امنیتی خود نتواند این مسیر را ادامه دهد، زمینهٔ طرح دوبارهٔ یک آلترناتیو سکولاردموکرات فراهم می‌شود؛ به‌شرط آنکه آن آلترناتیو اعتماد و توان لازم را ساخته باشد.

۵. پهلویسم آینده‌گرا و پهلویسم گذشته‌گرا

یکی از خطاهای راهبردی ماه‌های اخیر این بود که برخی جریان‌های هوادار پهلوی تصور کردند مردم برای اصالت تاریخی پهلوی به میدان آمده‌اند، نه برای اصالت رفاه، آزادی و رهایی. این تفاوت بنیادین است. مردم در درجه نخست پهلوی نمی‌خواهند؛ مردم زندگی بهتر می‌خواهند. اما چون پهلوی و پهلویسم در حافظه جمعی بخش مهمی از جامعه با رفاه، نظم، رابطه خوب با غرب، امنیت و دولت مدرن پیوند خورده است، پهلوی به زبان سیاسی این امید تبدیل می‌شود.

پهلویسم گذشته‌گرا، تمرکز خود را بر بازسازی نمادهای تاریخی، دفاع کامل از تمام عملکردهای رضاشاه و محمدرضاشاه، بازتولید پوشش‌ها، شعارها و تخیل سیاسی دوره گذشته قرار می‌دهد. این گرایش می‌تواند در کوتاه‌مدت شور عاطفی ایجاد کند، اما در بلندمدت برای ساختن اکثریت ملی محدودیت دارد. جامعه امروز ایران، جامعه ۱۳۵۷ یا ۱۳۵۰ نیست. نسلی که آزادی اجتماعی، حقوق زنان، اینترنت، شهروندی برابر، اقتصاد جهانی و حق انتخاب نظام سیاسی را مطالبه می‌کند، نمی‌تواند فقط با زبان بازگشت به گذشته بسیج شود.

در مقابل، پهلویسم آینده‌گرا بر ارزش‌هایی تأکید می‌کند که شاهزاده رضا پهلوی نیز در اصول بنیادین خود برجسته کرده است: تمامیت ارضی و حاکمیت ملی، دموکراسی و انتخابات آزاد، جدایی دین از دولت، حکومت قانون، حقوق بشر، آزادی بیان، آزادی تجمع و برابری شهروندان در برابر قانون (Reza Pahlavi Official Website, 2026). این اصول، پهلویسم را از یک خاطره سلطنتی به یک پروژه سکولاردموکرات تبدیل می‌کنند.

پهلویسم آینده‌گرا یعنی ایران متحد، مقتدر، تکنوکرات و سکولار؛ یعنی رابطه راهبردی با آمریکا، اروپا، اسرائیل و کشورهای عربی خلیج فارس؛ و همزمان رابطه واقع‌بینانه و منافع محور با چین و روسیه. این پهلویسم نه به دنبال انتقام تاریخی است و نه سفیدشویی تمام گذشته. گذشته باید در اختیار مورخان باشد؛ آینده باید در اختیار دولت‌سازان، تکنوکرات‌ها و عمل‌گرایان قرار گیرد.

در چنین چارچوبی، پهلویسم با هر گشایش واقعی در زندگی مردم تضاد ندارد. اگر جمهوری اسلامی بتواند همان مطالباتی را که پهلویسم نماد آن شده است عملی کند، یعنی رفاه، امنیت، آزادی‌های اجتماعی، حکومت قانون و ارتباط سالم با جهان، آنگاه بخشی از منطق پهلویسم در عمل تحقق یافته است. اما تناقض اینجاست که جمهوری اسلامی دقیقاً به دلیل ماهیت ایدئولوژیک خود در تحقق پایدار همین اهداف مشکل دارد.

۶. شاهزاده رضا پهلوی به‌عنوان کارت سیاسی روی میز جامعه

شاهزاده رضا پهلوی فقط به دلیل نام خانوادگی خود به جایگاه کنونی نرسیده است. نام پهلوی برای او هم سرمایه است و هم محدودیت. از یک سو، این نام حامل حافظه دولت مدرن، ارتش ملی، توسعه، نظم اداری و رابطه با غرب است. از سوی دیگر، همین نام باعث می‌شود مخالفان او گاه شخصیت و عقاید مستقل او را نادیده بگیرند و او را صرفاً امتداد تاریخی سلطنت ببینند.

آنچه شاهزاده رضا پهلوی را در سال‌های اخیر برجسته‌تر کرده، ترکیب نام تاریخی، پایداری ۴۷ ساله، پرهیز نسبی از خشونت انتقام‌جویانه، تأکید بر حق انتخاب مردم و حرکت به سوی بسته سیاسی سکولاردموکرات است. او توانسته امید دستیابی به زندگی بهتر را در بخش‌هایی از جامعه بالا ببرد؛ امیدی که هیچ چهره دیگری از اپوزیسیون تا این اندازه قادر به تولید و حفظ آن نبوده است.

اما این امید هنوز به هژمونی کامل تبدیل نشده است. هژمونی یعنی توان رهبری فکری، سازمانی و اخلاقی بر طیف وسیعی از نیروهای اجتماعی و سیاسی. شاهزاده نسبت به مقاطع قبلی چند پله رشد کرده است و می‌تواند در مرحله بعدی هژمونی بیشتری بر اپوزیسیون اعمال کند، اما این امر مشروط به بازسازی حلقه هواداران، فاصله گرفتن از گذشته‌گرایی نمایشی، جذب تکنوکرات‌ها، گفت‌وگو با جمهوری‌خواهان سکولار، سوسیال دموکرات‌ها، لیبرال‌ها و نیروهای ملی است.

اگر شاهزاده رضا پهلوی بتواند خود را نه فقط رهبر پهلوی‌خواهان، بلکه رهبر آشتی ملی معرفی کند، آنگاه کارت پهلوی در هر لحظه انسداد جمهوری اسلامی بار دیگر با قدرت روی میز قرار خواهد گرفت. این کارت، کارت انتقام نیست؛ کارت زندگی بهتر است.

۷. اپوزیسیون داخل و خارج: شکاف ساختگی یا واقعیت سیاسی؟

یکی از ابزارهای تضعیف اپوزیسیون، تقسیم ایرانیان به داخل و خارج است. این تقسیم‌بندی از نظر جغرافیایی درست است، اما از نظر سیاسی و عاطفی گمراه‌کننده است. بسیاری از ایرانیان خارج از کشور برای تفریح مهاجرت نکرده‌اند؛ آنان به دلیل فشار سیاسی، اقتصادی، اجتماعی یا فقدان آینده مجبور به خروج شده‌اند. خانواده، خاطره، زبان، ریشه و تعلق آنان همچنان در ایران است.

ادبیات مطالعات دیاسپورا نشان می‌دهد که در عصر ارتباطات دیجیتال، سیاست ملی فقط در مرزهای جغرافیایی رخ نمی‌دهد. مهاجران می‌توانند از طریق شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌ها، کمک مالی، تولید روایت، لابی سیاسی و سازمان‌دهی نمادین در سیاست کشور مبدأ مشارکت کنند (Smith and Guarnizo, 1998; Bauböck and Faist, 2010). مفهوم «ناسیونالیسم از راه دور» نیز توضیح می‌دهد که چگونه تعلق ملی می‌تواند در فاصله جغرافیایی بازتولید شود (Anderson, 1998).

در مورد ایران، این واقعیت اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا جمهوری اسلامی طی دهه‌ها امکان فعالیت آزاد اپوزیسیون سازمان‌یافته در داخل کشور را محدود کرده است. در کشوری که نهادهای مستقل، احزاب آزاد، رسانه‌های آزاد و حق تجمع با محدودیت‌های شدید روبه‌رو هستند، طبیعی است که بخشی از بیان سیاسی در خارج از کشور متمرکز شود. گزارش‌های بین‌المللی نیز ایران را در زمره نظام‌های غیرآزاد با محدودیت‌های شدید سیاسی و مدنی قرار داده‌اند (Freedom House, 2026).

ایرانیان داخل و خارج کشور در تعلق ملی و حقوق شهروندی برابرند، هرچند تجربه، میزان خطر و امکان کنش آنان یکسان نیست. اختلاف با یک جریان سیاسی نباید به اتهام «ضد ایران بودن» تبدیل شود. جمهوری‌خواهان، مشروطه‌خواهان، سوسیال‌دموکرات‌ها، لیبرال‌ها و ملی‌گرایان می‌توانند با حفظ اختلافات خود، بر تمامیت ارضی، جدایی دین از حکومت، برابری حقوقی و حق رأی آزاد مردم توافق کنند. همبستگی ملی زمانی معتبر است که حق مخالفت را نیز در خود جای دهد.

۸. عمل‌گرایی جمهوری اسلامی و مرزهای آن

پرسش اصلی پس از تفاهم گزارش‌شده این است: آیا جمهوری اسلامی می‌تواند به صورت پایدار عمل‌گرا شود؟ پاسخ این پرسش ساده نیست. در کوتاه‌مدت، هر نظام سیاسی برای بقا می‌تواند عقب‌نشینی کند. اما عمل‌گرایی پایدار نیازمند تغییر در منطق حکمرانی است: کاهش نقش ایدئولوژی، محدود شدن دستگاه سرکوب، پذیرش حقوق شهروندی، شفافیت اقتصادی، رابطه عادی با جهان و پاسخ‌گویی نهادی.

مشکل جمهوری اسلامی آن است که اسلام سیاسی در ساختار آن فقط یک شعار نیست، بلکه شبکه‌ای از منافع، نهادها، نیروهای امنیتی، اقتصاد رانتی، ایدئولوژی رسمی و نظام گزینش سیاسی ساخته است. چنین ساختاری ممکن است در بحران کوتاه بیاید، اما در برابر تغییر ماهوی مقاومت می‌کند. این همان نقطه‌ای است که نویسنده از آن به مشکل ماهوی جمهوری اسلامی یاد می‌کند.

از این رو، می‌توان گفت که جمهوری اسلامی شاید بتواند عمل‌گرایی تاکتیکی نشان دهد، اما برای تبدیل شدن به حکومت توسعه‌گرا و قانون‌مند باید از بخش بزرگی از هویت سیاسی خود عبور کند. اگر چنین عبوری رخ دهد، نظام عملاً از جمهوری اسلامی ایدئولوژیک به نوعی دولت پساجمهوری اسلامی تبدیل می‌شود. اگر رخ ندهد، بحران بازمی‌گردد.

در این چارچوب، پهلویسم آینده‌گرا نقش نیروی ذخیره سیاسی را دارد. تا زمانی که تفاهم بتواند تغییرات مثبت، حقوقی، اقتصادی و اجتماعی ایجاد کند، پهلویسم در تعارض مستقیم با آن نیست. اما هر جا حکومت گیر کند، یعنی در سرکوب، فساد، ماجراجویی منطقه‌ای، دشمنی با غرب، نقض حقوق زنان، محدودیت‌های اجتماعی یا ناتوانی اقتصادی، کارت پهلوی دوباره روی میز جامعه قرار می‌گیرد.

۹. ائتلاف ملی و تبدیل اپوزیسیون به آلترناتیو

چالش بزرگ اپوزیسیون ایران، نه فقط مخالفت با جمهوری اسلامی، بلکه تبدیل شدن به آلترناتیو قابل اعتماد است. آلترناتیو بودن یعنی داشتن اصول روشن، برنامه گذار، نیروی کارشناسی، توان ارتباط با داخل، زبان آشتی ملی و ظرفیت گفت‌وگو با قدرت‌های جهانی. اپوزیسیون اگر فقط در سطح خشم باقی بماند، نمی‌تواند جایگزین دولت شود.

شاهزاده رضا پهلوی در این مسیر می‌تواند نقشی محوری ایفا کند، مشروط به آنکه پهلویسم آینده‌گرا را با حقوق برابر و پاسخ‌گویی نهادی پیوند دهد. افراد با پیشینه‌های متفاوت، از چپ و راست تا دین‌باور و غیردین‌باور، اگر قواعد رقابت آزاد، جدایی دین از حکومت و حقوق برابر شهروندان را بپذیرند، می‌توانند در آیندهٔ دموکراتیک ایران حضور داشته باشند. ائتلاف ملی نباید از گروه‌ها بخواهد هویت خود را کنار بگذارند؛ باید از همه بخواهد قدرت را محدود و داوری نهایی مردم را معتبر بدانند.

اصل بنیادین این ائتلاف باید روشن باشد: هیچ گروهی حق ندارد آینده ایران را پیشاپیش مصادره کند. نوع نظام باید با رأی آزاد مردم تعیین شود. نقش اپوزیسیون تا آن زمان نه تحمیل شکل حکومت، بلکه ساختن مسیر امن، سکولار، دموکراتیک و ملی برای رسیدن به صندوق رأی آزاد است.

در چنین صورتی، پهلویسم آینده‌گرا می‌تواند به جای یک هویت جناحی، به زبان مشترک دولت‌سازی تبدیل شود. این زبان مشترک شامل امنیت ملی، رفاه، رشد اقتصادی، حکومت قانون، برابری شهروندی، بازگشت ایران به جهان و پایان دادن به سیاست ایدئولوژیک است.

۱۰. نتیجه‌گیری: آینده از آن عمل‌گرایان است

چارچوب تفاهم گزارش‌شده در ژوئن ۲۰۲۶ امکان یک تغییر مرحله را پیش روی تحلیل‌گران قرار داد. این تجربه موضوعی برای آزمون یک فرضیه بود: فشارهای نظامی، اقتصادی و اجتماعی ممکن است حتی ساختارهای ایدئولوژیک را به انعطاف تاکتیکی وادار کنند. انعطاف، اما، نه اثبات اصلاح‌پذیری کامل نظام است و نه تضمین دوام توافق. معیار اصلی همچنان نتیجهٔ قابل‌سنجش برای زندگی و حقوق مردم است.

اما عمل‌گرایی جمهوری اسلامی دو حد دارد. حد نخست، ظرفیت واقعی آن برای ایجاد تغییر مثبت در زندگی مردم است. اگر حکومت بتواند گشایش اقتصادی، کاهش تنش خارجی، کاهش سرکوب، اصلاحات حقوقی و باز شدن فضای اجتماعی را عملی کند، جامعه ممکن است بخشی از مطالبات خود را از مسیر کم‌هزینه‌تر پیگیری کند. حد دوم، ماهیت ایدئولوژیک و امنیتی ساختار است. هر جا این ماهیت مانع تغییر شود، بحران مشروعیت بازخواهد گشت.

پهلویسم آینده‌گرا در این میان نه دشمن هر نوع توافق و گشایش، بلکه معیار سنجش آن است. اگر تفاهم به رفاه، آزادی و قانون منجر شود، بخشی از همان چیزی را تحقق می‌بخشد که پهلویسم آینده‌گرا نماد آن شده است. اما اگر تفاهم فقط فرصت خریدن برای جمهوری اسلامی باشد، پهلویسم بار دیگر به‌عنوان آلترناتیو سکولاردموکرات و برند سیاسی رقابتی فعال خواهد شد.

به باور من، شاهزاده رضا پهلوی یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های نمادین و سیاسی اپوزیسیون است. این داوری دربارهٔ ظرفیت اوست، نه ادعای اثبات‌شده دربارهٔ حمایت همهٔ ایرانیان یا حذف اعتبار دیگر چهره‌ها. مرحلهٔ بعدی نیازمند تبدیل امید به سازمان، نماد به برنامه، حمایت به اعتماد پاسخ‌گو و اپوزیسیون به بدیلی آمادهٔ حکمرانی است. مشروعیت نهایی از رأی آزاد و قواعد مشترک می‌آید.

مردم ایران در نهایت نه گذشته می‌خواهند و نه شعار. آنان زندگی بهتر می‌خواهند. هر نیرویی که بتواند آزادی، رفاه، امنیت، عدالت حقوقی و عزت ملی را واقعی‌تر و کم‌هزینه‌تر به آنان نزدیک کند، آینده را خواهد ساخت. آینده نه از آن گذشته‌گرایان است، نه از آن ایدئولوگ‌ها؛ آینده از آن عمل‌گرایان است.

منابع و یادداشت‌های ارجاعی

• Reuters. Vance says funds won’t be transferred to Iran in exchange for signing deal to halt war. 15 June 2026.
• Reuters. Tehran can immediately sell oil upon signing US-Iran deal, US official says. 16 June 2026.
• United Nations Security Council. Resolution 598 (1987), 20 July 1987.
• Council of the European Union. Iran’s nuclear agreement: the JCPOA and Resolution 2231.
• Freedom House. Iran: Freedom in the World 2026.
• Reza Pahlavi. A Free Iran’s Promise to the World. January 2026.
• The White House. President Trump Signs Iran Memorandum of Understanding. 18 June 2026.
• US Treasury. Further Iran shadow-fleet sanctions. 8 October 2026.

پشتوانهٔ نظری و تاریخی

• Abrahamian, E. (2008). A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press.
• Anderson, B. (1998). Long Distance Nationalism. In The Spectre of Comparisons: Nationalism, Southeast Asia and the World. London: Verso.
• Arjomand, S. A. (1988). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford: Oxford University Press.
• Bauböck, R. and Faist, T. (eds.) (2010). Diaspora and Transnationalism: Concepts, Theories and Methods. Amsterdam: Amsterdam University Press.
• Huntington, S. P. (1991). The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century. Norman: University of Oklahoma Press.
• Keddie, N. R. (2006). Modern Iran: Roots and Results of Revolution. New Haven: Yale University Press.
• Levitsky, S. and Way, L. A. (2010). Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War. Cambridge: Cambridge University Press.
• Linz, J. J. and Stepan, A. (1996). Problems of Democratic Transition and Consolidation. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
• McAdam, D., Tarrow, S. and Tilly, C. (2001). Dynamics of Contention. Cambridge: Cambridge University Press.
• Needham, C. (2005). Brand Leaders: Clinton, Blair and the Limitations of the Permanent Campaign. Political Studies, 53(2), pp. 343 to 361.
• Scammell, M. (2007). Political Brands and Consumer Citizens: The Rebranding of Tony Blair. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 611(1), pp. 176 to 192.
• Smith, M. P. and Guarnizo, L. E. (eds.) (1998). Transnationalism from Below. New Brunswick: Transaction Publishers.
• Tilly, C. and Tarrow, S. (2015). Contentious Politics. 2nd ed. Oxford: Oxford University Press.