این مقالهٔ علمی ـ تحلیلی، رابطهٔ اندیشه، مشورت، آزمون عملی، یادگیری نهادی و انتقال تجربه را در دوره‌های مختلف تاریخ ایران بررسی می‌کند. یادداشت روش‌شناختی: این مقاله مدعی اندازه‌گیری دقیق عددی نیست. مقایسهٔ دوره‌های تاریخی با مقیاسی کیفی و بر پایهٔ شواهد نهادی و فکری انجام می‌شود. متن کامل انگلیسی در ادامه در دسترس است و جدول مقایسهٔ تاریخی، نه تحلیل دوره‌ای، الگوی پیشنهادی عقلانیت ملی، نتیجه‌گیری و ده مدخل منابع منتخب را در بر می‌گیرد.