سندرم دی‌ماه؛ چارچوبی پیشنهادی برای ترومای جمعی

پیمان بخشایش | MD، PhD، MBA

تاریخ متن نخست: ۳۰ خرداد ۱۴۰۵ / ۲۰ ژوئن ۲۰۲۶. بازبینی برای انتشار وب: ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶.

این نسخه، افق تحلیلی و زمانی متن نخست را حفظ می‌کند. گزارش‌های رویدادی و برآوردها به تاریخ منبع خود مربوط‌اند و گزارش وضعیت روز انتشار نیستند.

چکیده

زمینه و هدف: در پی اعتراضات سراسری ایران که از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ آغاز شد، گزارش‌های معتبر حقوق بشری از تشدید ناگهانی خشونت مرگبار در ۸ و ۹ ژانویه ۲۰۲۶، برابر با ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴، قطع گسترده اینترنت، استفاده از سلاح‌های مرگبار، انباشت اجساد و فشار بر خانواده‌های قربانیان خبر دادند. اختلاف شدید میان ارقام رسمی، شمارش‌های نام‌محور و برآوردهای رسانه‌ای، همراه با نامعلوم ماندن سرنوشت شماری از افراد، یک وضعیت روانی و اجتماعی پیچیده ایجاد کرده است. هدف این مقاله صورت‌بندی علمی و محتاطانه مفهوم پیشنهادی «سندرم دی‌ماه» برای توصیف خوشه‌ای از واکنش‌های فردی و جمعی پس از خشونت دولتی گسترده است. روش: مقاله حاضر یک مرور روایتی تلفیقی است که گزارش‌های سازمان ملل، سازمان‌های حقوق بشری و رسانه‌های دارای روش‌شناسی آشکار را با ادبیات علمی مربوط به ترومای جمعی، اختلال استرس پس از سانحه، سوگ طولانی و آسیب‌زا، فقدان مبهم، آسیب اخلاقی، عذاب وجدان بازماندگان، استرس آسیب‌زای ثانویه، استرس آسیب‌زای مداوم و مواجهه رسانه‌ای با خشونت ترکیب می‌کند. یافته‌های مفهومی: سندرم دی‌ماه به عنوان یک تشخیص مستقل پیشنهاد نمی‌شود، بلکه به عنوان یک چارچوب زمینه‌مند شامل هفت حوزه درهم‌تنیده تعریف می‌شود: بازتجربه و گوش‌به‌زنگی، بی‌خوابی و فرسودگی، اختلال تمرکز و نشخوار ذهنی، سوگ آسیب‌زا و فقدان مبهم، عذاب وجدان و آسیب اخلاقی، مواجهه دیجیتال تکرارشونده، و گسست اعتماد و هویت جمعی. شدت این الگو می‌تواند در بازماندگان مستقیم، خانواده‌های داغدار، مجروحان، درمانگران و امدادگران، فعالان، ایرانیان خارج از کشور و کودکانی که در معرض تصاویر و روایت‌ها قرار گرفته‌اند متفاوت باشد. شواهد رواندا، سربرنیتسا، حملات ۱۱ سپتامبر و بمب‌گذاری ماراتن بوستون نشان می‌دهد که پیامدهای کشتار جمعی می‌تواند برای سال‌ها ادامه یابد و حتی بدون مواجهه مستقیم، از طریق رسانه و حافظه جمعی گسترش پیدا کند. نتیجه‌گیری: اصطلاح «سندرم دی‌ماه» تنها در صورتی ارزش علمی خواهد داشت که از اغراق آماری، تشخیص‌گذاری جمعی و سیاسی‌سازی بالینی پرهیز کند و با پژوهش‌های کیفی، طولی و روان‌سنجی اعتبارسنجی شود. مداخله مطلوب باید هم‌زمان بر امنیت، حقیقت‌یابی، امکان سوگواری، پیوند اجتماعی، درمان مبتنی بر شواهد و کاهش احساس مسئولیت کاذب تمرکز کند.

واژگان کلیدی: ترومای جمعی؛ سندرم دی‌ماه؛ سوگ آسیب‌زا؛ فقدان مبهم؛ آسیب اخلاقی؛ عذاب وجدان بازماندگان؛ استرس آسیب‌زای مداوم؛ ایران؛ دی ۱۴۰۴.

۱. مقدمه و پرسش پژوهش

خشونت جمعی تنها مجموعه‌ای از مرگ‌ها و جراحات منفرد نیست. هنگامی که شمار زیادی از شهروندان در فاصله‌ای کوتاه کشته یا مجروح می‌شوند، ارتباطات قطع می‌گردد، خانواده‌ها از اعلام نام یا برگزاری سوگواری بازداشته می‌شوند و جامعه در میان تصاویر پراکنده، شایعه، امید و ناامیدی باقی می‌ماند، واقعه می‌تواند به «ترومای جمعی» بدل شود. ترومای جمعی نه فقط سلامت روان افراد، بلکه روایت مشترک، اعتماد اجتماعی، احساس امنیت، رابطه با وطن و تصور آینده یک گروه را دگرگون می‌کند [10].

رویدادهای ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ برای بسیاری از ایرانیان چنین کیفیتی داشته است. برخی مستقیماً شاهد تیراندازی، مرگ، جراحت یا بازداشت بوده‌اند. برخی عزیزان خود را از دست داده یا از سرنوشت آنان بی‌خبر مانده‌اند. گروهی از پزشکان، درمانگران، فعالان و داوطلبان در داخل و خارج کشور برای کمک به مجروحان، انتقال اطلاعات و ثبت اسامی فعالیت کرده‌اند. گروه دیگری، از فاصله جغرافیایی و از طریق ویدئوها، تماس‌های قطع‌شونده و فهرست‌های نامطمئن، شاهد تکرارشونده واقعه بوده‌اند. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که یک عنوان واحد نباید همه افراد را بیمار یا مشابه فرض کند، اما می‌تواند برای مطالعه یک الگوی زمینه‌مند مشترک مفید باشد.

پرسش اصلی مقاله این است: آیا می‌توان بدون جایگزین کردن تشخیص‌های رسمی و بدون پزشکی‌سازی سوگ و کنش سیاسی، چارچوبی علمی برای مجموعه واکنش‌های پس از کشتار دی ۱۴۰۴ ارائه کرد؟ پرسش‌های فرعی عبارت‌اند از: این چارچوب از چه سازوکارهایی تشکیل می‌شود، چه علائمی را در بر می‌گیرد، با چه اختلال‌ها یا سازه‌های شناخته‌شده‌ای همپوشانی دارد، تجربه‌های رواندا و سربرنیتسا چه درس‌هایی ارائه می‌کنند، و چگونه می‌توان آن را در مطالعات آینده آزمود؟

۲. روش

این مقاله مفهومی از یک مرور روایتی تلفیقی بهره می‌گیرد و ادعای مرور نظام‌مند یا فراتحلیل ندارد. منابع نسخه نخست تا ۲۰ ژوئن ۲۰۲۶ در چهار دسته بررسی شده‌اند: گزارش‌های سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری درباره اعتراضات ایران، ادبیات تشخیصی DSM-5-TR و ICD-11، پژوهش‌های مربوط به ترومای جمعی و سازه‌های مرتبط، و مطالعات تجربی رواندا، سربرنیتسا، ۱۱ سپتامبر و بمب‌گذاری ماراتن بوستون. انتخاب منابع بر اساس ارتباط با تعریف، سازوکار، سنجش یا مداخله بوده است؛ بنابراین، این روش پوشش جامع ادبیات یا امکان برآورد شیوع در ایران را تضمین نمی‌کند [1، 2، 3، 4، 8، 9].

این مقاله داده اولیه از شرکت‌کنندگان جمع‌آوری نکرده است. روایت اول‌شخص نویسنده که در بخش ۹ آمده، به عنوان نمونه پدیدارشناختی و خودبازتابی استفاده می‌شود و نه به عنوان شاهد اپیدمیولوژیک یا اثبات شیوع. در نتیجه، مقاله نمی‌تواند فراوانی سندرم پیشنهادی، نسبت علّی میان فراخوان‌های سیاسی و پیامدهای روانی، یا صحت یک رقم نهایی برای قربانیان را تعیین کند.

۳. زمینه رویداد و مسئله عدم قطعیت

۳.۱. خط زمانی مستند

اعتراضات در ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ پس از سقوط شدید ارزش پول، تورم و اعتصاب و تعطیلی مغازه‌های بازار بزرگ تهران آغاز شد و سپس به اعتراضات خیابانی گسترده تبدیل گردید. سازمان عفو بین‌الملل گزارش کرده است که از ۸ ژانویه ۲۰۲۶ دسترسی اینترنت به طور گسترده قطع شد و اوج کشتارها عمدتاً در ۸ و ۹ ژانویه رخ داد. دیده‌بان حقوق بشر نیز از تشدید هماهنگ سرکوب پس از ۸ ژانویه، کشته شدن هزاران معترض و رهگذر و محدودیت شدید ارتباطات خبر داده است [1، 2].

هیئت مستقل حقیقت‌یاب سازمان ملل گزارش کرده است که در شب ۸ ژانویه حضور نیروهای بسیج، مأموران لباس‌شخصی، یگان‌های ویژه فراجا و سپاه در محل‌های اعتراض افزایش یافت. بر پایه اطلاعات معتبر گردآوری‌شده توسط این هیئت، زنان، سالمندان و کودکان در دست‌کم ۹ استان کشته شدند و شاهدان استفاده از تفنگ ساچمه‌ای با مهمات مرگبار، مسلسل سنگین دوشکا و سلاح‌های جنگی را گزارش کردند. آثار گلوله در پشت، صورت، سر و سینه قربانیان نیز ثبت شده است [3].

در سطح سیاسی، دونالد ترامپ در ۲ ژانویه اعلام کرد که در صورت تیراندازی و کشتن خشونت‌آمیز معترضان مسالمت‌جو، ایالات متحده به یاری آنان خواهد آمد. شاهزاده رضا پهلوی نیز از مردم خواست در ساعت ۸ شب ۸ و ۹ ژانویه، در خیابان یا از خانه، شعارهای هماهنگ سر دهند. این زمینه برای فهم امید، احساس رهاشدگی، خشم و عذاب وجدان برخی فعالان اهمیت دارد، اما به خودی خود رابطه علّی ساده‌ای میان فراخوان، مشارکت و کشتار اثبات نمی‌کند [5، 6].

۳.۲. اختلاف در شمار قربانیان

در مطالعه پیامدهای روانی خشونت جمعی، عدم قطعیت آماری خود بخشی از آسیب است. ندانستن این که چه کسی کشته، مفقود، بازداشت یا مجروح شده، امکان پایان دادن به جست‌وجو و آغاز سوگواری را مختل می‌کند. افزون بر آن، فشار بر خانواده‌ها، تحویل مشروط پیکر، محدودیت بر مراسم و ترس از تلافی، فرایند نام‌گذاری و شمارش را دشوارتر ساخته است [1، 2، 3، 4].

جدول ۱. دامنه ارقام گزارش‌شده و وضعیت معرفتی هر رقم تا ۲۰ ژوئن ۲۰۲۶

بر این اساس، مقاله حاضر از عبارت «هزاران کشته» به عنوان گزاره مستند و از ارقام بالاتر تنها همراه با منبع و برچسب عدم قطعیت استفاده می‌کند. ادعای مشارکت «میلیونی» نیز با توجه به فقدان شمارش مستقل قابل اثبات نیست، هرچند هرانا اعتراضات را در ۲۰۳ شهر و هر ۳۱ استان ثبت کرده است [1، 4، 7].

۴. مبانی نظری

۴.۱. ترومای جمعی و حافظه جمعی

ترومای جمعی زمانی رخ می‌دهد که یک رویداد خشونت‌بار، به هویت و بافت معنایی یک گروه آسیب وارد کند و خاطره آن از تجربه افراد فراتر رود. این نوع تروما می‌تواند روایت «ما چه کسی هستیم»، رابطه مردم با نهادها، و انتظار آنان از آینده را تغییر دهد. فرایند یادآوری، نام‌گذاری قربانیان، سالگردها و آیین‌های سوگ در تبدیل واقعه به حافظه جمعی نقش دارند [10].

از این منظر، «دی‌ماه» فقط یک تاریخ نیست. می‌تواند به نشانگر زمانی و اخلاقی بدل شود که شهروندان با شنیدن آن، تصویر خیابان، بیمارستان، تماس قطع‌شده، نام‌های ناتمام و احساس انتظار را به یاد آورند. نام‌گذاری می‌تواند به معنا دادن و حفظ حافظه کمک کند، اما در صورت استفاده شتاب‌زده ممکن است پیچیدگی تجربه‌ها را به یک برچسب تقلیل دهد.

۴.۲. سوگ آسیب‌زا، فقدان مبهم و سوگ سلب‌اعتبارشده

سوگ پس از مرگ خشونت‌بار اغلب با تصاویر مرگ، خشم، پرسش‌های عدالت و احساس ناتمام ماندن همراه است. زمانی که پیکر در دسترس نیست، هویت قربانی تأیید نشده یا سرنوشت فرد نامعلوم است، «فقدان مبهم» شکل می‌گیرد؛ حالتی که در آن مرز میان حضور و غیاب روشن نیست و ذهن نمی‌تواند فقدان را به پایان روانی برساند [17].

اگر خانواده نتواند آزادانه عزاداری کند، روایت رسمی مرگ را انکار یا تحریف کند، یا جامعه سوگ را به رسمیت نشناسد، سوگ می‌تواند «سلب‌اعتبارشده» شود. ممنوعیت یا محدودیت مراسم، فشار برای ارائه روایت حکومتی و ترس از اعلام نام، به این نوع سوگ دامن می‌زند [2، 3، 18].

۴.۳. عذاب وجدان بازماندگان و آسیب اخلاقی

عذاب وجدان بازماندگان به افکاری مانند «چرا من زنده یا امن ماندم؟»، «باید بیشتر انجام می‌دادم» یا «عمل من باعث آسیب شد» اشاره دارد. این افکار پس از رویدادهایی که دیگران در آن کشته شده‌اند شایع‌اند و می‌توانند با نشخوار ذهنی، خودسرزنشگری و علائم استرس پس از سانحه پیوند داشته باشند [15، 16].

آسیب اخلاقی مفهومی گسترده‌تر است و به رنج پایدار ناشی از ارتکاب، ناتوانی در جلوگیری، مشاهده یا احساس خیانت در برابر اموری اشاره دارد که باورهای اخلاقی عمیق فرد را نقض می‌کنند. این مفهوم ابتدا در زمینه نظامی توسعه یافت، اما در جمعیت‌های غیرنظامی نیز با شرم، گناه، افسردگی، علائم پس از سانحه و رفتارهای خودآسیب‌رسان ارتباط نشان داده است [12، 13، 14].

۴.۴. استرس آسیب‌زای مداوم

مدل کلاسیک استرس پس از سانحه معمولاً فرض می‌کند خطر اصلی به گذشته تعلق دارد. در شرایطی که بازداشت، تعقیب، تهدید خانواده، اعدام، قطع ارتباطات و امکان تکرار خشونت ادامه دارد، این فرض ناکافی است. مفهوم «استرس آسیب‌زای مداوم» برای زندگی در معرض خطری واقعی، جاری و پیش‌بینی‌ناپذیر پیشنهاد شده است [20، 21].

در چنین وضعیتی، گوش‌به‌زنگی همیشه یک خطای ادراکی نیست، زیرا بخشی از خطر واقعی است. هدف درمان نیز نمی‌تواند صرفاً متقاعد کردن فرد به امن بودن باشد. مداخله باید میان هوشیاری سازگارانه و فرسودگی ناشی از مراقبت دائمی تمایز بگذارد و امنیت عملی را در کنار تنظیم روانی دنبال کند.

۴.۵. ترومای رسانه‌ای و دیجیتال

پژوهش پس از بمب‌گذاری ماراتن بوستون، میان مواجهه مکرر با محتوای رسانه‌ای آزاردهنده و استرس حاد ارتباط یافت؛ در همان مطالعه، مواجهه رسانه‌ای گسترده با استرس حاد ارتباط قوی‌تری از مواجهه مستقیم داشت. این یافته مشاهده‌ای به‌تنهایی رابطه علّی را اثبات نمی‌کند و به معنای آن نیست که دیدن تصاویر، همواره از مواجهه مستقیم آسیب‌زاتر است یا الزاماً به PTSD می‌انجامد. پژوهش طولی نیز چرخه‌ای دوسویه را مطرح کرده است: پریشانی می‌تواند مصرف خبر را افزایش دهد و مواجهه بیشتر با خبر نیز با پریشانی بعدی همراه شود [22، 23].

برای برخی ایرانیان خارج از کشور، تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی هم ابزار کمک و هم مجرای مواجهه آزاردهنده‌اند. بازبینی ویدئوها، جست‌وجوی اسامی، انتظار برای اتصال اینترنت و احساس وظیفه برای پاسخ فوری می‌تواند خواب، تمرکز و مرز میان زندگی شخصی و بحران ملی را مختل کند. مطالعات پس از ۱۱ سپتامبر نیز از پریشانی روانی فراتر از محل مستقیم حادثه خبر داده‌اند. این رنج واقعی است، اما مواجهه رسانه‌ای به‌تنهایی تشخیص PTSD یا احراز همه معیارهای مواجهه در نظام‌های تشخیصی را ثابت نمی‌کند [9، 24، 25].

۵. تعریف پیشنهادی «سندرم دی‌ماه»

واژه «سندرم» در اینجا به معنای مجموعه‌ای هم‌رخداد از نشانه‌ها و فرایندهاست، نه یک طبقه بیماری تثبیت‌شده. این سازه در DSM-5-TR یا ICD-11 وجود ندارد و نباید جایگزین تشخیص‌هایی مانند اختلال استرس حاد، اختلال استرس پس از سانحه، اختلال استرس پس از سانحه پیچیده، اختلال سوگ طولانی، افسردگی، اضطراب یا اختلال سازگاری شود [8، 9].

ویژگی متمایز پیشنهادی این چارچوب، پیوند هم‌زمان چهار لایه است: واقعه سیاسی و جمعی، فقدان و سوگ، تعارض اخلاقی و مسئولیت ادراک‌شده، و تهدید و مواجهه رسانه‌ای ادامه‌دار. هیچ یک از این لایه‌ها به تنهایی مختص دی‌ماه نیست، اما ترکیب آنها می‌تواند برای پژوهش درباره این تجربه تاریخی سودمند باشد.

۶. حوزه‌های علائم و تظاهرات

جدول ۲. حوزه‌های اصلی علائم در چارچوب پیشنهادی

۶.۱. بی‌خوابی، پرتحرکی و مرز با مانیا

بی‌خوابی، خستگی و بی‌قراری پس از یک واقعه جمعی شدید شایع‌اند. برخی افراد ساعت‌های طولانی برای کمک، خبرگیری یا مستندسازی فعال می‌مانند. این «پرکاری بحران» می‌تواند تلاشی برای حفظ کنترل و معنا باشد و لزوماً نشانه مانیا نیست. با این حال، کاهش پایدار نیاز به خواب بدون احساس خستگی، خلق بسیار بالا یا تحریک‌پذیر، گفتار فشرده، افکار شتابان، خودبزرگ‌بینی و رفتارهای پرخطر نیازمند ارزیابی فوری بالینی است. این تمایز به ویژه زمانی اهمیت دارد که فرد چند شب متوالی تقریباً نخوابیده باشد.

۶.۲. نشانه‌های خطر که به ارزیابی فوری نیاز دارند

• افکار خودکشی، خودآسیب‌رسانی یا احساس این که فرد سزاوار زنده ماندن نیست.

• ناتوانی در خواب برای چند شب همراه با آشفتگی شدید، رفتار خطرناک یا نشانه‌های مانیا یا روان‌پریشی.

• حملات مکرر وحشت، گسستگی شدید، ناتوانی در انجام مراقبت‌های پایه یا مصرف فزاینده الکل و مواد.

• تهدید واقعی امنیتی، تعقیب، بازداشت، خشونت خانگی یا خطر برای کودک و فرد آسیب‌پذیر.

۷. گروه‌های در معرض و عوامل تعدیل‌کننده

قرار گرفتن در معرض یک واقعه به شکل‌های متفاوت رخ می‌دهد. شدت علائم معمولاً تنها تابع مشاهده مستقیم نیست و با فقدان، نزدیکی عاطفی، پیشینه تروما، حمایت اجتماعی، امنیت فعلی، میزان ابهام و مواجهه رسانه‌ای تعامل دارد. گروه‌های زیر باید در پژوهش و خدمات از یکدیگر تفکیک شوند:

۱) بازماندگان مستقیم، مجروحان و شاهدان تیراندازی یا مرگ.

۲) خانواده‌های داغدار، خانواده مفقودان و کسانی که پیکر یا اطلاعات قابل اعتماد دریافت نکرده‌اند.

۳) پزشکان، پرستاران، روان‌شناسان، امدادگران، مستندسازان و داوطلبانی که به طور مکرر با روایت‌های دردناک مواجه شده‌اند؛ این گروه در معرض استرس آسیب‌زای ثانویه و فرسودگی قرار دارد [19].

۴) فعالان و چهره‌هایی که مردم را به مشارکت، هماهنگی یا مقاومت دعوت کرده‌اند و پس از کشتار دچار مسئولیت ادراک‌شده یا آسیب اخلاقی شده‌اند.

۵) ایرانیان خارج از کشور که از نظر جسمی امن‌تر بوده‌اند، اما از طریق خانواده، شبکه‌های تخصصی و رسانه‌ها در بحران حضور روانی داشته‌اند.

۶) کودکان و نوجوانانی که تصاویر، ترس والدین، سوگ خانواده یا قطع ارتباط با بستگان را تجربه کرده‌اند.

۷) افراد دارای سابقه تروما، افسردگی، اضطراب، اختلال خواب، بیماری جسمی یا حمایت اجتماعی محدود.

در مقابل، پیوند اجتماعی، امکان کنش مؤثر و محدود، آیین سوگ، روایت منسجم، احساس امنیت، دسترسی به درمان و امید واقع‌بینانه می‌توانند نقش محافظ داشته باشند. پژوهش درباره تاب‌آوری نشان می‌دهد که بسیاری از افراد پس از تروما مسیر بیماری مزمن را طی نمی‌کنند. بنابراین، چارچوب دی‌ماه نباید واکنش طبیعی، مقاومت یا بازسازی معنا را به طور خودکار اختلال تلقی کند [11، 33].

۸. افتراق از تشخیص‌ها و سازه‌های موجود

جدول ۳. رابطه «سندرم دی‌ماه» با مفاهیم بالینی و پژوهشی مجاور

۹. روایت خودبازتابی نویسنده

در روزهای نخست پس از کشتار، بی‌خوابی و بیدار ماندن طولانی را تجربه کردم. نامه می‌نوشتم، تماس می‌گرفتم، کارها را هماهنگ می‌کردم، در تشکیل گروه‌های تخصصی برای کمک به مجروحان ایران مشارکت داشتم و پیوسته خبرها را دنبال می‌کردم. هم‌زمان، عذاب وجدانی سنگین شکل گرفت: چون از مردم خواسته شده بود هماهنگ کنش کنند، احساس می‌کردم مرگ آنان به نوعی به ما که از این فراخوان‌ها حمایت کرده بودیم پیوند دارد؛ گویی آنان «به خاطر ما» و برای رهایی کشور کشته شده‌اند. این بیانِ احساسی است که تجربه کردم، نه اثبات رابطه علّی یا مسئولیت حقوقی.

یکی از تفسیرهای ممکن این تجربه، مسئولیت بیش‌برآوردشده و تفکر خلاف واقع است. ذهن پس از فاجعه بارها راه‌های بدیل را تصور می‌کند: اگر فراخوانی نبود، اگر حمایت خارجی می‌رسید، اگر هشدار دیگری داده می‌شد، آیا افراد زنده می‌ماندند؟ این پرسش‌ها شایسته تأمل صادقانه سیاسی‌اند، اما پاسخ قطعی اغلب در دسترس نیست. حمایت روانی باید ارزش تعهد سیاسی را به رسمیت بشناسد و در عین حال، میان اختیار واقعی، مسئولیت احساس‌شده و مسئولیت کسانی که خشونت غیرقانونی را دستور داده یا اجرا کرده‌اند تمایز بگذارد. این تفسیر نه تشخیص پزشکی نویسنده است و نه جایگزین تحقیق مستقل درباره مسئولیت‌ها [12، 15، 16].

تشکیل گروه‌های کمک و پیگیری درمان مجروحان می‌تواند یک واکنش معنادار و ترمیمی باشد، زیرا درماندگی را به کنش تبدیل می‌کند. با این حال، هنگامی که کمک کردن به اجبار درونی، حذف کامل خواب، نادیده گرفتن سلامت خود یا احساس مجازات تبدیل شود، خطر فرسودگی و استرس ثانویه افزایش می‌یابد. کنش پایدار نیازمند استراحت، تقسیم مسئولیت و پذیرش محدودیت توان فردی است.

۱۰. نمونه‌های تطبیقی بین‌المللی

مقایسه تاریخی نباید به همسان‌سازی اخلاقی یا عددی رویدادها بینجامد. هدف، شناسایی الگوهای روانی مشترک پس از کشتار فشرده، فقدان گسترده، دفن و سوگواری دشوار، رسانه‌ای شدن خشونت و بازسازی جمعی است.

جدول ۴. شواهد تطبیقی و دلالت آنها برای مطالعه دی‌ماه

۱۰.۱. رواندا

سازمان ملل نسل‌کشی رواندا را کشتار سازمان‌یافته در بازه‌ای نزدیک به صد روز توصیف می‌کند. مطالعات سال‌ها بعد نشان دادند که شدت مواجهه با خشونت با علائم PTSD و نگرش به عدالت و آشتی ارتباط دارد. در پیمایش Pham و همکاران، ۲۴٫۸ درصد از نمونه معیارهای علامتی PTSD را داشتند. یک فراتحلیل نیز شیوع تجمیعی PTSD در جمعیت رواندا پس از نسل‌کشی را حدود ۲۵ درصد برآورد کرد، هرچند تفاوت روش‌ها و نمونه‌ها دامنه نتایج را گسترده می‌کند [26، 27، 44].

در پژوهش‌های بازماندگان بیوه و یتیم، مشکلات طیف تروما و سوگ طولانی چشمگیر بود. آثار روانی به نسل بعد نیز محدود نماند و در خانواده‌های بازماندگان، نشانه‌های روانی و شرایط اجتماعی متفاوتی گزارش شد [28، 29، 30]. این یافته‌ها نشان می‌دهد که عدالت، یادمان، حمایت اقتصادی و درمان روانی اجزای جدا از هم نیستند.

۱۰.۲. سربرنیتسا

در ژوئیه ۱۹۹۵ بیش از ۸ هزار مرد و پسر بوسنیایی در سربرنیتسا به طور نظام‌مند کشته شدند. پژوهش‌های بعدی نشان دادند مواجهه در کودکی می‌تواند با نشانه‌های شدیدتر PTSD در نوجوانی همراه باشد. مطالعه کیفی درباره دفن در پوتوچاری نیز نشان داد که مکان دفن و یادمان، پیوند میان خانه، هویت، سوگ و بازسازی را شکل می‌دهد [31، 32، 45].

برای ایران، این تجربه بر اهمیت ثبت امن اسامی، شناسایی اجساد، حق خانواده برای انتخاب محل و شیوه دفن، حفظ شواهد و ایجاد یادمان‌های مورد اعتماد تأکید دارد. ممانعت از سوگواری نه فقط یک محدودیت مدنی، بلکه عاملی برای تداوم رنج روانی است.

۱۰.۳. ۱۱ سپتامبر و بوستون

پس از ۱۱ سپتامبر، نشانه‌های روانی در افرادی گزارش شد که لزوماً در محل مستقیم حمله نبودند. پس از بوستون نیز حجم بالای مواجهه رسانه‌ای با استرس حاد ارتباط داشت. این مطالعات از مفهوم «شاهد دیجیتال» پشتیبانی می‌کنند، یعنی فردی که از راه رسانه در معرض خشونت قرار می‌گیرد و ممکن است علائم واقعی و ناتوان‌کننده تجربه کند [22، 23، 24، 25].

۱۱. مدل مفهومی پیشنهادی

شکل مفهومی ۱. مسیرهای احتمالی شکل‌گیری و تداوم سندرم دی‌ماه

این مدل فرض می‌کند که علائم از یک علت منفرد ناشی نمی‌شوند. برای مثال، بی‌خوابی ممکن است هم نتیجه گوش‌به‌زنگی، هم محصول کار امدادی شبانه، هم پیامد مصرف رسانه و هم عامل تشدید عذاب وجدان باشد. همچنین، سوگ و خشم می‌توانند در برخی افراد به کنش مدنی و پیوند اجتماعی منجر شوند و در برخی دیگر به انزوا یا فرسودگی. بنابراین، پژوهش باید مسیرهای چندگانه را بررسی کند.

۱۲. فرضیه‌های آزمون‌پذیر

۱) شدت مواجهه مستقیم، فقدان نزدیک و مشاهده مرگ با علائم نفوذ، برانگیختگی و اختلال خواب رابطه مثبت خواهد داشت.

۲) مسئولیت ادراک‌شده و احساس خیانت اخلاقی، حتی پس از کنترل شدت مواجهه، عذاب وجدان، شرم و اختلال عملکرد را پیش‌بینی خواهند کرد.

۳) مواجهه رسانه‌ای تکراری و نامحدود، رابطه میان ابهام اطلاعاتی و بی‌خوابی یا اضطراب را تشدید خواهد کرد.

۴) خطر واقعی و ادامه‌دار در داخل کشور، الگوی استرس آسیب‌زای مداوم را نسبت به الگوی صرفاً پس از سانحه برجسته‌تر خواهد ساخت.

۵) امکان سوگواری، ثبت معتبر نام‌ها، حمایت اجتماعی، کنش معنادار محدود و احساس کارآمدی جمعی با پیامدهای بهتر ارتباط خواهند داشت.

۶) ساختار عاملی چارچوب در داخل ایران و دیاسپورا یکسان نخواهد بود و برای مقایسه گروه‌ها باید هم‌ارزی اندازه‌گیری آزموده شود.

۱۳. برنامه پژوهشی و عملیاتی‌سازی

۱۳.۱. طراحی پیشنهادی

برای اعتبارسنجی مفهوم، یک برنامه چندمرحله‌ای پیشنهاد می‌شود. مرحله نخست شامل مصاحبه‌های کیفی عمیق و امن با گروه‌های مواجهه متفاوت است تا زبان، تجربه‌های بومی و حوزه‌های احتمالی بدون تحمیل چارچوب از پیش تعیین‌شده استخراج شوند. مرحله دوم شامل تدوین بانک گویه، ارزیابی روایی محتوا توسط متخصصان و افراد دارای تجربه زیسته، و آزمون شناختی ترجمه‌ها است. مرحله سوم باید تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی، پایایی، روایی همگرا و افتراقی و حساسیت به تغییر را بررسی کند.

مطالعه طولی با پیگیری در یک، سه، شش، دوازده و بیست‌وچهار ماه پس از ورود به مطالعه می‌تواند مسیر بهبود، تداوم یا عود در سالگردها را روشن کند؛ فاصله هر فرد از مواجهه اولیه نیز باید ثبت شود. نمونه‌گیری باید بازماندگان مستقیم، خانواده‌ها، مجروحان، درمانگران و امدادگران، فعالان، ایرانیان خارج کشور و گروه مقایسه مناسب را دربر گیرد. اجرای چنین پژوهشی به ارزیابی مستقل اخلاقی، برنامه امنیتی معتبر و امکان ارجاع درمانی نیاز دارد. اطلاعات هویتی باید به حداقل برسد، رضایت آگاهانه واقعی باشد و فرد بتواند بدون پیامد منفی از ادامه مشارکت انصراف دهد. وعده امنیت مطلق دیجیتال نباید داده شود.

۱۳.۲. ابزارهای سنجش پیشنهادی

چارچوب پیشنهادی نباید با یک نمره خام و برش تشخیصی شتاب‌زده آغاز شود. در مرحله نخست بهتر است حوزه‌های آن در کنار ابزارهای معتبر سنجیده شوند: PCL-5 برای علائم PTSD، ITQ برای PTSD و PTSD پیچیده بر اساس ICD-11، شاخص شدت بی‌خوابی، PG-13-R برای سوگ طولانی، PHQ-9 برای افسردگی و GAD-7 برای اضطراب [38، 39، 40، 41، 42، 43]. برای آسیب اخلاقی، گناه تروماتیک، مواجهه رسانه‌ای، امنیت فعلی و عملکرد اجتماعی نیز باید مقیاس‌های معتبر یا گویه‌های توسعه‌یافته و اعتبارسنجی‌شده به کار رود.

پیشنهاد می‌شود «فرم پژوهشی تجربه دی‌ماه» ابتدا به صورت ماژولار باشد و حوزه‌های زیر را جداگانه بسنجد: نوع و شدت مواجهه، قطع ارتباط و ابهام، سوگ و نامعلومی، مسئولیت ادراک‌شده، آسیب اخلاقی، مواجهه رسانه‌ای، خطر جاری، علائم خواب و تروما، کنش امدادی یا سیاسی، حمایت اجتماعی و اختلال عملکرد. تنها پس از تکرار ساختار در نمونه‌های مستقل می‌توان درباره وجود یک سازه یکپارچه داوری کرد.

۱۴. پیامدهای بالینی و سلامت عمومی

۱۴.۱. اصول مداخله فوری و میان‌مدت

اجماع مداخلات پس از ترومای جمعی بر پنج اصل تأکید می‌کند: تقویت احساس امنیت، آرام‌سازی، کارآمدی فردی و جمعی، پیوند اجتماعی و امید. کمک‌های اولیه روان‌شناختی باید انسانی، عملی، غیرتحمیلی و متناسب با فرهنگ باشد؛ یعنی گوش دادن بدون اجبار به بازگویی، کمک به نیازهای فوری، اتصال به حمایت و محافظت از آسیب بیشتر [11، 34، 35].

• ایمنی و حقیقت: کاهش خطر، دسترسی به اطلاعات معتبر، ثبت و پیگیری مفقودان و حمایت حقوقی از خانواده‌ها.

• خواب و تنظیم: برنامه‌ریزی شیفت برای داوطلبان، کاهش مصرف خبر در ساعات شب، مراقبت پزشکی از بی‌خوابی شدید و حفظ تغذیه و حرکت.

• سوگ و یادمان: فراهم کردن امکان سوگواری امن، نام‌بردن، آیین‌های فرهنگی و یادمان‌های مورد اعتماد خانواده‌ها.

• حمایت از مسئولیت اخلاقی: بررسی واقع‌بینانه سهم فرد، تفکیک توان و اختیار، و مقابله با خودمجازات‌گری بدون بی‌اعتبار کردن ارزش‌های سیاسی و اخلاقی.

• مراقبت مرحله‌ای: حمایت عمومی برای همه، مداخلات هدفمند برای افراد علامت‌دار و درمان تخصصی برای اختلال پایدار یا خطر بالا.

• حمایت از کمک‌کنندگان: نظارت حرفه‌ای، تقسیم مسئولیت، زمان استراحت تضمین‌شده، حمایت همتایان و دسترسی محرمانه به درمان.

۱۴.۲. درمان‌های تخصصی

برای افرادی که معیارهای اختلال‌های شناخته‌شده را دارند، مراقبت باید بر ارزیابی فردی، ترجیح بیمار و شواهد معتبر استوار باشد. درمان شناختی‌رفتاری متمرکز بر تروما و EMDR از گزینه‌های توصیه‌شده برای بیماران واجد شرایط مبتلا به PTSD هستند. مداخلات اختصاصی سوگ، درمان افسردگی و اضطراب و توجه درمانی به گناه یا آسیب اخلاقی نیز ممکن است لازم باشد. سن، زمان سپری‌شده، شدت اختلال عملکرد، خطر جاری و امکان ارتباط امن اهمیت دارند. چارچوب دی‌ماه، دستورالعمل درمانی مستقل نیست [8، 9، 36، 46].

افراد نباید به بازگویی واقعه یا دبریفینگ روان‌شناختی با هدف پیشگیری از PTSD وادار شوند. مرور کاکرین برای دبریفینگ معمول تک‌جلسه‌ای سود پیشگیرانه‌ای نیافت و احتمال زیان را مطرح کرد؛ راهنمای NICE نیز دبریفینگ متمرکز بر بازگویی روان‌شناختی را برای پیشگیری یا درمان توصیه نمی‌کند. این مداخله با حمایت عملی داوطلبانه، کمک‌های اولیه روان‌شناختی یا دوره درمان تخصصیِ دارای اندیکاسیون یکسان نیست [37، 46].

۱۴.۳. راهنمای مختصر برای فعالان و دیاسپورا

۱) مسئولیت را به کارهای مشخص، محدود و قابل واگذاری تبدیل کنید؛ وظیفه نامحدود به فرسودگی می‌انجامد.

۲) برای خبرگیری پنجره‌های زمانی تعیین کنید و تصاویر شدید را پیش از خواب مشاهده نکنید.

۳) حداقل یک نفر را مسئول مراقبت از تیم، خواب، غذا و توقف کار کنید؛ مراقبت از کمک‌کننده بخشی از مأموریت است.

۴) میان «من آرزو می‌کردم نتیجه دیگری رخ دهد» و «من علت کشتار بودم» تمایز بگذارید.

۵) در صورت افکار خودکشی، بی‌خوابی شدید، نشانه‌های مانیا، روان‌پریشی یا مصرف پرخطر مواد، ارزیابی فوری حرفه‌ای دریافت کنید.

۱۵. ملاحظات اخلاقی، سیاسی و مفهومی

نخست، نام‌گذاری یک سندرم نباید مسئولیت حقوقی و سیاسی کشتار را به زبان پزشکی تقلیل دهد. درمان علائم جایگزین حقیقت‌یابی، پاسخ‌گویی، جبران خسارت و حفظ شواهد نیست. دوم، سوگ، خشم، اعتراض و یادآوری لزوماً نشانه بیماری نیستند. پزشکی‌سازی مقاومت می‌تواند به خاموش کردن تجربه مشروع شهروندان منجر شود.

سوم، اصطلاح «سندرم دی‌ماه» باید فراگیر و غیرانحصاری به کار رود. تجربه قربانیان می‌تواند از نظر قومیت، جنسیت، شهر، گرایش سیاسی، سن و نوع مواجهه متفاوت باشد. هیچ روایت سیاسی واحدی نباید شرط به رسمیت شناختن رنج باشد. چهارم، استفاده از نام قربانی، تصویر، پرونده پزشکی یا روایت خانواده بدون رضایت و ارزیابی خطر ممکن است به آنان آسیب برساند.

پنجم، این چارچوب شمار قربانیان را تعیین نمی‌کند. اثر ابهام آماری را می‌توان بررسی کرد، اما شمارش معتبر به مستندسازی مستقل، بررسی پزشکی قانونی و دسترسی به اسناد نیاز دارد. برآوردهای عمومیِ فاقد مأخذ روشن، از جمله ارقام ۴۰ تا ۵۰ هزار، در این مقاله به عنوان شاهد پذیرفته نمی‌شوند و نباید هم‌ارز مستندسازی نام‌محور یا یافته تأییدشده قرار گیرند.

۱۶. محدودیت‌ها

محدودیت نخست، جاری بودن بحران و ناقص بودن داده‌هاست. قطع اینترنت، فشار امنیتی، سوگیری انتخاب در شهادت‌ها، دشواری دسترسی به پرونده‌های پزشکی و تفاوت روش‌های شمارش مانع برآورد قطعی می‌شوند. محدودیت دوم، فقدان داده مستقیم روان‌سنجی درباره جمعیت مورد بحث است. بنابراین، حوزه‌های پیشنهادی از تلفیق نظری و نمونه‌های تطبیقی به دست آمده‌اند و هنوز اعتبار تجربی ندارند.

محدودیت سوم، همپوشانی وسیع با سازه‌های موجود است. ممکن است پژوهش آینده نشان دهد که ترکیب PTSD، سوگ طولانی، آسیب اخلاقی و استرس مداوم برای توضیح تجربه کافی است و ایجاد عنوان جدید ارزش افزوده ندارد. محدودیت چهارم، جایگاه سیاسی و تجربه شخصی نویسنده است که می‌تواند انتخاب مفاهیم و تفسیر را تحت تأثیر قرار دهد. بیان صریح این جایگاه بخشی از شفافیت روش‌شناختی است.

۱۷. نتیجه‌گیری

برای کسانی که از دی ۱۴۰۴ آسیب دیده‌اند، خشونت می‌تواند گسستی در امنیت، اعتماد، امکان سوگواری و تصور آینده باشد. بی‌خوابی، فرسودگی، حواس‌پرتی، اضطراب، خشم، عذاب وجدان، پرکاری امدادی، مصرف بی‌وقفه خبر و احساس گسست اجتماعی ممکن است واکنش‌هایی قابل فهم باشند. برخی افراد بهبود می‌یابند و هم‌زمان به کنش و همبستگی ادامه می‌دهند؛ برخی دیگر دشواری‌های پایدار و ناتوان‌کننده پیدا می‌کنند. این مقاله داده جمعیتی برای تعیین فراوانی هیچ‌یک از این مسیرها در اختیار ندارد.

«سندرم دی‌ماه» در بهترین حالت، نامی موقت برای پرسیدن یک سؤال علمی و اخلاقی است: چگونه یک جامعه پس از کشتار فشرده، ابهام آماری، منع سوگ و احساس مسئولیت جمعی زندگی می‌کند؟ ارزش این مفهوم نه در افزودن یک برچسب بیماری، بلکه در پیوند دادن سلامت روان با حقیقت، عدالت، حافظه، امنیت و مسئولیت واقع‌بینانه است. تثبیت یا کنار گذاشتن آن باید به داده، مشارکت بازماندگان و داوری علمی سپرده شود.

بیانیه‌های مقاله

وضعیت اخلاقی و پژوهشی: این مقاله مطالعه تازه‌ای بر مشارکت‌کنندگان انسانی یا مجموعه داده اولیه گزارش نمی‌کند. پژوهش‌های پیشنهادی آینده به بررسی مستقل اخلاقی و امنیتی نیاز خواهند داشت.

رضایت برای انتشار: روایت اول‌شخص مربوط به نویسنده است و با تصمیم خود او در متن گنجانده شده است.

تعارض منافع: نویسنده تعارض منافع مالی گزارش نمی‌کند. موضع و درگیری فکری و سیاسی نویسنده در متن به عنوان عامل بالقوه اثرگذار بر تفسیر آشکار شده است.

تأمین مالی: این مقاله بدون حمایت مالی اختصاصی تهیه شده است.

دسترس‌پذیری داده‌ها: مجموعه داده پژوهشی تولید نشده است. تمام منابع مورد استفاده در فهرست منابع مشخص شده‌اند.

نویسندگی: ایده‌ها، موضع سیاسی و روایت شخصی از پیمان بخشایش، MD، PhD، MBA است. نسخه وب برای وضوح نثر، دقت ارجاع و تفکیک پیشنهاد پژوهشی از تشخیص بالینی ویرایش شده است.

منابع

1. Amnesty International. What happened at the protests in Iran? 26 January 2026. Accessed 20 June 2026. منبع

2. Human Rights Watch. Iran: Growing Evidence of Countrywide Massacres. 16 January 2026. Accessed 20 June 2026. منبع

3. Independent International Fact-Finding Mission on the Islamic Republic of Iran. Detailed findings on the situation of human rights in Iran. A/HRC/61/CRP.2. United Nations Human Rights Council; 13 March 2026. منبع

4. Human Rights Activists News Agency. زمستان سرخ: ثبت پنجاه‌روزه اعتراضات سراسری دی تا بهمن ۱۴۰۴ ایران. 23 February 2026. Accessed 20 June 2026. منبع

5. Reuters. Trump says US will intervene if Iran violently suppresses peaceful protests. 2 January 2026. منبع

6. Iran International. Exiled prince, Kurdish parties call for protests and strikes on Thursday. 6 January 2026. منبع

7. Serjoie KA, Saberi R, Jamalpour F. Iran Protest Death Toll Could Top 30,000, According to Local Health Officials. TIME. 25 January 2026. منبع

8. World Health Organization. Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. Geneva: WHO; 2024. منبع

9. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 5th ed, text revision. Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing; 2022.

10. Hirschberger G. Collective trauma and the social construction of meaning. Front Psychol. 2018;9:1441. doi: 10.3389/fpsyg.2018.01441.

11. Hobfoll SE, Watson P, Bell CC, et al. Five essential elements of immediate and mid-term mass trauma intervention: empirical evidence. Psychiatry. 2007;70(4):283-315. doi: 10.1521/psyc.2007.70.4.283.

12. Litz BT, Stein N, Delaney E, et al. Moral injury and moral repair in war veterans: a preliminary model and intervention strategy. Clin Psychol Rev. 2009;29(8):695-706. doi: 10.1016/j.cpr.2009.07.003.

13. Griffin BJ, Purcell N, Burkman K, et al. Moral injury: an integrative review. J Trauma Stress. 2019;32(3):350-362. doi: 10.1002/jts.22362.

14. Fani N, Currier JM, Turner MD, et al. Moral injury in civilians: associations with trauma exposure, PTSD, and suicide behavior. Eur J Psychotraumatol. 2021;12(1):1965464. doi: 10.1080/20008198.2021.1965464.

15. Kip A, Diele J, Holling H, Morina N. The relationship of trauma-related guilt with PTSD symptoms in adult trauma survivors: a meta-analysis. Psychol Med. 2022;52(12):2201-2211. doi: 10.1017/S0033291722001866.

16. Murray H, Pethania Y, Medin E. Survivor guilt: a cognitive approach. Cogn Behav Therap. 2021;14:e28. doi: 10.1017/S1754470X21000246.

17. Boss P. Ambiguous Loss: Learning to Live with Unresolved Grief. Cambridge, MA: Harvard University Press; 1999.

18. Doka KJ. Disenfranchised Grief: Recognizing Hidden Sorrow. Lexington, MA: Lexington Books; 1989.

19. Bride BE. Prevalence of secondary traumatic stress among social workers. Soc Work. 2007;52(1):63-70. doi: 10.1093/sw/52.1.63.

20. Eagle G, Kaminer D. Continuous traumatic stress: expanding the lexicon of traumatic stress. Peace Confl. 2013;19(2):85-99. doi: 10.1037/a0032485.

21. Kaminer D, Eagle G, Crawford-Browne S. Continuous traumatic stress as a mental and physical health challenge: case studies from South Africa. J Health Psychol. 2018;23(8):1038-1049. doi: 10.1177/1359105316642831.

22. Holman EA, Garfin DR, Silver RC. Media’s role in broadcasting acute stress following the Boston Marathon bombings. Proc Natl Acad Sci USA. 2014;111(1):93-98. doi: 10.1073/pnas.1316265110.

23. Thompson RR, Jones NM, Holman EA, Silver RC. Media exposure to mass violence events can fuel a cycle of distress. Sci Adv. 2019;5(4):eaav3502. doi: 10.1126/sciadv.aav3502.

24. Silver RC, Holman EA, McIntosh DN, Poulin M, Gil-Rivas V. Nationwide longitudinal study of psychological responses to September 11. JAMA. 2002;288(10):1235-1244. doi: 10.1001/jama.288.10.1235.

25. Galea S, Ahern J, Resnick H, et al. Psychological sequelae of the September 11 terrorist attacks in New York City. N Engl J Med. 2002;346(13):982-987. doi: 10.1056/NEJMsa013404.

26. Pham PN, Weinstein HM, Longman T. Trauma and PTSD symptoms in Rwanda: implications for attitudes toward justice and reconciliation. JAMA. 2004;292(5):602-612. doi: 10.1001/jama.292.5.602.

27. Musanabaganwa C, Jansen S, Fatumo S, et al. Burden of post-traumatic stress disorder in postgenocide Rwandan population following exposure to 1994 genocide against the Tutsi: a meta-analysis. J Affect Disord. 2020;275:7-13. doi: 10.1016/j.jad.2020.06.017.

28. Schaal S, Dusingizemungu JP, Jacob N, Elbert T. Rates of trauma spectrum disorders and risks of posttraumatic stress disorder in a sample of orphaned and widowed genocide survivors. Eur J Psychotraumatol. 2011;2:6343. doi: 10.3402/ejpt.v2i0.6343.

29. Schaal S, Jacob N, Dusingizemungu JP, Elbert T. Rates and risks for prolonged grief disorder in a sample of orphaned and widowed genocide survivors. BMC Psychiatry. 2010;10:55. doi: 10.1186/1471-244X-10-55.

30. Rieder H, Elbert T. Rwanda: lasting imprints of a genocide. Trauma, mental health and psychosocial conditions in survivors, former prisoners and their children. Confl Health. 2013;7:6. doi: 10.1186/1752-1505-7-6.

31. Kravić N, Pajević I, Hasanović M. Surviving genocide in Srebrenica during the early childhood and adolescent personality. Croat Med J. 2013;54(1):55-64. doi: 10.3325/cmj.2013.54.55.

32. Pollack CE. Burial at Srebrenica: linking place and trauma. Soc Sci Med. 2003;56(4):793-801. doi: 10.1016/S0277-9536(02)00078-3.

33. Bonanno GA. Loss, trauma, and human resilience. Am Psychol. 2004;59(1):20-28. doi: 10.1037/0003-066X.59.1.20.

34. World Health Organization, War Trauma Foundation, World Vision International. Psychological First Aid: Guide for Field Workers. Geneva: WHO; 2011. منبع

35. Inter-Agency Standing Committee. IASC Guidelines on Mental Health and Psychosocial Support in Emergency Settings. Geneva: IASC; 2007.

36. World Health Organization, United Nations High Commissioner for Refugees. mhGAP Humanitarian Intervention Guide: Clinical Management of Mental, Neurological and Substance Use Conditions in Humanitarian Emergencies. Geneva: WHO; 2015.

37. Rose SC, Bisson J, Churchill R, Wessely S. Psychological debriefing for preventing post traumatic stress disorder. Cochrane Database Syst Rev. 2002;(2):CD000560. doi: 10.1002/14651858.CD000560.

38. Blevins CA, Weathers FW, Davis MT, Witte TK, Domino JL. The Posttraumatic Stress Disorder Checklist for DSM-5: development and initial psychometric evaluation. J Trauma Stress. 2015;28(6):489-498. doi: 10.1002/jts.22059.

39. Cloitre M, Shevlin M, Brewin CR, et al. The International Trauma Questionnaire: development of a self-report measure of ICD-11 PTSD and complex PTSD. Acta Psychiatr Scand. 2018;138(6):536-546. doi: 10.1111/acps.12956.

40. Bastien CH, Vallières A, Morin CM. Validation of the Insomnia Severity Index as an outcome measure for insomnia research. Sleep Med. 2001;2(4):297-307. doi: 10.1016/S1389-9457(00)00065-4.

41. Prigerson HG, Boelen PA, Xu J, Smith KV, Maciejewski PK. Validation of the new DSM-5-TR criteria for prolonged grief disorder and the PG-13-Revised scale. World Psychiatry. 2021;20(1):96-106. doi: 10.1002/wps.20823.

42. Kroenke K, Spitzer RL, Williams JBW. The PHQ-9: validity of a brief depression severity measure. J Gen Intern Med. 2001;16(9):606-613. doi: 10.1046/j.1525-1497.2001.016009606.x.

43. Spitzer RL, Kroenke K, Williams JBW, Löwe B. A brief measure for assessing generalized anxiety disorder: the GAD-7. Arch Intern Med. 2006;166(10):1092-1097. doi: 10.1001/archinte.166.10.1092.

44. United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect. 1994 Genocide against the Tutsi in Rwanda: historical background. Accessed 20 June 2026.

45. United Nations. International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica: About the Genocide. Accessed 20 June 2026. منبع

46. National Institute for Health and Care Excellence. Post-traumatic stress disorder, NG116. Recommendations.